TÜRK MEDENİ HUKUKU VE HMK ÇERÇEVESİNDE BOŞANMA DAVALARI

Türk hukuk sisteminde evlilik birliği, anayasal bir koruma altında olup toplumun en temel yapı taşı olarak kabul edilen aile kurumunun hukuki zeminini oluşturmaktadır. Bu birliğin sona ermesi, yalnızca tarafların bireysel iradeleriyle gerçekleşen basit bir ayrılık süreci değil, devletin yargı organları aracılığıyla denetlediği, belirli kanuni sebeplere dayandırdığı ve sonuçlarını kamu düzenini gözeterek düzenlediği karmaşık bir hukuki prosedürdür. 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu (TMK), 161 ile 166. maddeleri arasında boşanma sebeplerini sınırlı ve genel olarak tasnif etmiş; 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu (HMK) ise bu sürecin yargılama usulünü tayin etmiştir.

Boşanma Davası Türleri: Anlaşmalı ve Çekişmeli Boşanma Davaları

Yargılama usulü ve tarafların uzlaşma derecesine göre boşanma davaları iki ana eksende ilerler.

Anlaşmalı Boşanma Davası (TMK m. 166/3)

Anlaşmalı boşanma, evlilik birliğinin en az bir yıl sürmüş olması kaydıyla, eşlerin boşanma ve sonuçları üzerinde tam bir mutabakata varmasıdır. Tarafların hakim huzurunda iradelerini bizzat açıklamaları zorunluluğu devam etmektedir.

Çekişmeli Boşanma Davası

Tarafların boşanma veya fer’i sonuçlarında anlaşamadıkları durumlarda açılan davadır.Bu davalarda ispat yükü iddiada bulunan taraftadır; hukuka aykırı elde edilen (casus yazılımlar vb.) deliller reddedilir.

Boşanma Sebepleri

Türk Medeni Kanunu, boşanma sebeplerini "özel" ve "genel" olmak üzere iki ana kategoriye ayırmıştır. Özel boşanma sebeplerinde sadece belirtilen fiilin gerçekleştiğinin ispatı boşanma kararı için yeterliyken; genel boşanma sebeplerinde ek olarak "ortak hayatın çekilmez hale gelmesi" ve "kusur" incelemesi yapılır.

Özel Boşanma Sebepleri

Özel boşanma sebeplerinde ispat yükü davacıdadır ve mahkeme, iddia edilen olguların varlığına vicdanen kanaat getirmelidir.

Zina (TMK m. 161)

Zina, mutlak ve özel bir boşanma sebebidir. Cinsel ilişkinin gerçekleştiğinin ispatı boşanma için yeterlidir.Bu sebeplerle dava açma hakkı, olayın öğrenilmesinden itibaren 6 ay ve her halükarda fiilin üzerinden 5 yıl geçmekle düşer. Eşin affedilmesi dava hakkını ortadan kaldırır.

• İspat Yöntemleri ve Karineler: Zinanın suçüstü yapılması zorunlu değildir; hayatın olağan akışına göre zinanın gerçekleştiğine dair güçlü emareler yeterli sayılır.

• Otel Kayıtları: Eşin bir başkasıyla aynı otel odasında konaklaması zinanın en güçlü kanıtlarından biridir.

• Konut Mahremiyetinin İhlali: Gece vakti ortak konuta karşı cinsten birinin alınması veya eşin geceyi bir başkasının evinde geçirmesi zina karinesidir.

• Dijital Deliller: WhatsApp, SMS ve sosyal medya üzerinden yapılan cinsel içerikli veya yoğun duygusal yazışmalar, mahremiyet içeren fotoğraf ve videolar delil teşkil eder.

• Tanık Beyanları: Görgüye dayalı (sadakatsizliği bizzat gören veya duyan) tanık ifadeleri önem arz eder.

Hayata Kast, Pek Kötü Muamele ve Ağır Onur Kırıcı Davranış (TMK m. 162)

Eşlerden her biri diğeri tarafından hayatına kastedilmesi veya kendisine pek kötü davranılması ya da ağır derecede onur kırıcı bir davranışta bulunulması sebebiyle boşanma davası açabilir.Bu üç hal, kanunda aynı maddede düzenlenmiş mutlak boşanma sebepleridir. Bu sebeplerle dava açma hakkı, olayın öğrenilmesinden itibaren 6 ay ve her halükarda fiilin üzerinden 5 yıl geçmekle düşer. Eşin affedilmesi dava hakkını ortadan kaldırır.

Suç İşleme ve Haysiyetsiz Hayat Sürme (TMK m. 163)

Eşlerden biri küçük düşürücü bir suç işler veya haysiyetsiz bir hayat sürer ve bu sebeplerden ötürü onunla birlikte yaşaması diğer eşten beklenemezse, bu eş her zaman boşanma davası açabilir.

İspat Yöntemleri:

• Adli Sicil Kayıtları: Yüz kızartıcı suçlardan alınan mahkumiyetler suç işlemenin kanıtıdır.

• Süreklilik Arz Eden Kanıtlar: Haysiyetsiz yaşamın (kumar, alkol bağımlılığı, fuhuş vb.) bir defalık değil, bir "yaşam tarzı" olduğunun tanık beyanları ve polis tutanaklarıyla ispatlanması gerekir.

Terk (TMK m. 164)

Eşlerden biri, evlilik birliğinden doğan yükümlülüklerini yerine getirmemek maksadıyla diğerini terk ettiği veya haklı bir sebep olmadan ortak konuta dönmediği takdirde ayrılık, en az altı ay sürmüş ve bu durum devam etmekte ve istem üzerine hâkim “veya noter” tarafından yapılan ihtar sonuçsuz kalmış ise; terk edilen eş, boşanma davası açabilir. Diğerini ortak konutu terk etmeye zorlayan veya haklı bir sebep olmaksızın ortak konuta dönmesini engelleyen eş de terk etmiş sayılır.

(6217 sayılı ve 31.03.2011 tarihli Kanunun 19. maddesi ile değişik) Davaya hakkı olan eşin istemi üzerine hâkim “veya noter”, esası incelemeden yapacağı ihtarda terk eden eşe iki ay içinde ortak konuta dönmesi gerektiği ve dönmemesi hâlinde doğacak sonuçlar hakkında uyarıda bulunur. Bu ihtar gerektiğinde ilân yoluyla yapılır. Ancak, boşanma davası açmak için belirli sürenin dördüncü ayı bitmedikçe ihtar isteminde bulunulamaz ve ihtardan sonra iki ay geçmedikçe dava açılamaz

Terk nedeniyle boşanma, şekli şartlara en sıkı bağlı olan ve ispatı teknik prosedür gerektiren bir dava türüdür.

• İspat Yöntemleri:

• İhtarname: Noter veya mahkeme aracılığıyla gönderilen, 4 aylık ayrılık sonrası çekilen ve 2 aylık dönüş süresi tanıyan ihtarname davanın olmazsa olmaz delilidir.

• Tanıklar: Eşin evi hangi niyetle terk ettiğine ve geri dönmeyeceğini beyan ettiğine dair çevre tanıklıkları.

Akıl Hastalığı (TMK m. 165)

Eşlerden biri akıl hastası olup da bu yüzden ortak hayat diğer eş için çekilmez hâle gelirse, hastalığın geçmesine olanak bulunmadığı resmî sağlık kurulu raporuyla tespit edilmek koşuluyla bu eş boşanma davası açabilir.Bu sebebe dayalı boşanma için hastalığın iyileşemez olduğunun ispatı şarttır.

• İspat Yöntemi: Mahkemece sevk edilecek bir devlet hastanesi veya üniversite hastanesinden alınacak resmi sağlık kurulu raporu geçerli ispat aracıdır. Tanık beyanları sadece çekilmezlik unsurunu desteklemek için kullanılabilir.

Genel Boşanma Sebebi: Evlilik Birliğinin Temelden Sarsılması (TMK m. 166)

Hukuk literatüründe "şiddetli geçimsizlik" olarak adlandırılan bu sebep, her türlü uyuşmazlığı kapsar. 2026 yılı itibarıyla en önemli değişiklik (7532 sayılı Kanun m. 13 ile değişik dördüncü fıkra – RG. 27.11.2024; S. 32735) “Boşanma sebeplerinden herhangi biriyle açılmış bulunan davanın reddine karar verilmesi ve bu kararın kesinleştiği tarihten başlayarak bir yıl geçmesi hâlinde, her ne sebeple olursa olsun ortak hayat yeniden kurulamamışsa evlilik birliği temelden sarsılmış sayılır ve eşlerden birinin istemi üzerine boşanmaya karar verilir.”  demek suretiyle kanunun boşanma davası reddedilen eşlerin yeniden dava açmak için beklemeleri gereken 3 yıllık fiili ayrılık süresinin 1 yıla indirilmiş olmasıdır. Eğer davanın reddinden itibaren 1 yıl geçmiş ve ortak hayat kurulmamışsa, evlilik temelinden sarsılmış sayılır.

Boşanma Davasında İleri Sürülebilecek Talepler

Velayet ve Kişisel İlişki Kurulması

Velayet ve Çocukla Kişisel İlişki

Velayet, ergin olmayan çocukların korunması, temsili ve bakımı üzerindeki hak ve yükümlülükleri ifade eder. Velayet kararlarında temel ilke "çocuğun üstün yararı"dır.

Sosyal İnceleme Raporu (SİR)

Çekişmeli davalarda hakim, velayete karar vermeden önce uzman psikolog, pedagog veya sosyal çalışmacılardan SİR raporu ister. Uzmanlar; tarafların maddi durumunu, kişilik özelliklerini, çocuğun yaşadığı fiziksel ortamı ve ebeveyn-çocuk etkileşimini gözlemleyerek objektif bir görüş sunar.

Ortak Velayet ve Kişisel İlişki

2026 yılı itibarıyla Türkiye'de "Ortak Velayet" uygulaması, tarafların iş birliği yapabileceğine kanaat getirilmesi halinde daha geniş bir kitleye uygulanmaktadır. Ortak velayette eğitim ve sağlık gibi kararlar birlikte alınır. Velayet kendisine verilmeyen taraf ile çocuk arasında ise hafta sonları, sömestr tatili (1 hafta) ve yaz tatili (genellikle 1 ay) gibi periyotlarla "kişisel ilişki" kurulur.

Nafaka Türleri ve Şartları

Türk hukukunda boşanma süreciyle bağlantılı dört ana nafaka türü bulunmaktadır:

1. Tedbir Nafakası (TMK m. 169): Dava açıldığı andan kararın kesinleşmesine kadar geçen süreçte, eşin ve çocukların barınma ve geçimini sağlamak amacıyla hakim tarafından re'sen (kendiliğinden) veya talep üzerine hükmedilir. Kusur oranına bakılmaksızın, ekonomik olarak güçsüz kalan eşe verilir.   

2. Yoksulluk Nafakası (TMK m. 175): Boşanma yüzünden yoksulluğa düşecek olan eşe, kusuru diğer eşten "daha ağır olmamak" şartıyla süresiz olarak ödenir. Nafaka yükümlüsünün kusurlu olması şart değildir, ancak nafaka isteyenin daha az kusurlu veya kusursuz olması gerekir.

3. İştirak Nafakası (TMK m. 182): Velayet hakkı kendisine verilmeyen eşin, çocuğun bakım, eğitim ve sağlık giderlerine mali gücü oranında katılmasıdır. Kamu düzenine ilişkin olduğundan kusur durumundan bağımsızdır; çocuk 18 yaşını doldurana kadar devam eder.

4. Yardım Nafakası (TMK m. 328): Ergin olan (18 yaşını dolduran) ancak eğitimi devam eden çocuğun geçimi için anne veya babasından talep edebileceği nafaka türüdür.

Maddi ve Manevi Tazminat (TMK m. 174)

Tazminat talepleri, boşanmaya sebep olan olayların yarattığı ekonomik ve ruhsal zararların telafisi amacını taşır.

• Maddi Tazminat: Boşanma yüzünden mevcut veya beklenen menfaatleri zedelenen kusursuz veya daha az kusurlu taraf, kusurlu taraftan uygun bir maddi tazminat isteyebilir.Evliliğin süresi, tarafların sosyal ve ekonomik durumu, boşanma nedeniyle mahrum kalınan sosyal güvenceler ve miras beklentileri hesaplamada dikkate alınır.

• Manevi Tazminat: Boşanmaya sebep olan olaylar yüzünden "kişilik hakları saldırıya uğrayan" taraf (zina, fiziksel şiddet, ağır hakaret vb.), kusurlu olan taraftan uygun miktarda para ödenmesini isteyebilir.Kusurun ağırlığı , paranın alım gücü ve tarafların yaşam standartları belirleyicidir.

Görevli ve Yetkili Mahkeme Kuralları

• Görev: Tüm aile hukuku işlerinde Aile Mahkemeleri görevlidir; bulunmadığı yerlerde Asliye Hukuk Mahkemeleri bu sıfatla bakar.

• Yetki: Eşlerden birinin yerleşim yeri veya son 6 ay birlikte oturulan yer mahkemesi yetkilidir. Anlaşmalı boşanmada yetki kuralı yoktur; herhangi bir adliyede açılabilir.

Profesyonel Hukuki Desteğin Önemi ve Hizmet Ağımız

Boşanma davasında, doğru boşanma sebebinin seçilmesi ve bu sebebin hukuka uygun delillerle (tanık, dijital veriler, resmi raporlar) desteklenmelidir. Özellikle özel boşanma sebeplerinde usul hataları ve ispat eksikliği davanın reddine yol açabileceğinden, süreç profesyonel bir titizlikle yürütülmelidir. Aile hukukuna dayalı davalar, sürelerin çok sıkı olduğu ve usul hatalarının telafisi imkansız hak kayıplarına yol açabildiği son derece teknik süreçlerdir . Bu nedenle, sürecin bir aile hukuku avukatı aracılığıyla takip edilmesi, hakların eksiksiz ve hızlı bir şekilde tahsil edilmesi açısından kritik öneme sahiptir . Konya’da bulunan ofisimizde,Türkiye’nin her yerindeki boşanma,mal rejimi,velayet,nafaka davalarını ve aile hukukundan doğan tüm uyuşmazlıklarda müvekkillerimize destek sunmaktayız.